foodFIRST for Thought

Landbouw en handelsliberalisering, GLB en WTO Vijverbergsessie 16 januari 2012

© 2012-01-26 | Hans Groen

Met de economische en financiële crisis is het dossier van voedselzekerheid weer naar de achtergrond verdrongen. Het probleem is echter niet verdwenen â?? de wereldbevolking zal verder groeien, het klimaat verandert, etc. â?? maar het lijkt dat de wereld altijd maar één dossier tegelijk kan behandelen. Hoe staat het er nu voor wat betreft de landbouw en handelsliberalisering?

De 8ste WTO eindigde in mineur. Het uitblijven van een definitief akkoord voor de Doha-ronde is een gemiste kans. In het licht van de financiële crisis zou een akkoord over meer liberalisering en tégen protectionisme een goede uitkomst zijn geweest. Wat op tafel lag, was een voorstel voor minder concurrentievervalsende subsidies, het afbouwen van exportsubsidies en het verbeteren van de toegang tot de markten voor agrarische producten. Sinds de bankencrisis echter hebben landen de onder de WTO toegestane ruimte volledig gebruikt om tarieven te verhogen.
Het uitblijven van een akkoord over markttoegang en subsidievermindering is slecht voor Nederland. De Nederlandse export van goederen en diensten is, naar percentagevan het BNP gemeten, twee keer die van het Europese gemiddelde. Nederland is in de top van exporteurs in Europa van handelsgoederen in het algemeen, en de tweede exporteur van landbouwproducten ter wereld.

Impasse voor multilaterale WTO-systemen?
WTO vervult een vitale rol voor een rule-based handelssysteem en heeft high level protectionisme gedempt. De WTO behoeft wel aanpassing aan veranderende omstandigheden. Sinds het afronden van de Uruguay-ronde in 1995 is er nu een situatie voor het wereldhandelssysteem gegroeid welke om andere regels vraagt. Voedselzekerheid, voedselveiligheid en de milieu- en klimaateisen hebben implicaties voor de wereldhandel. Wat in Uruguay werkte, dat landen het hele pakket moesten ondertekenen om lid te kunnen worden van de nieuwe handelsorganisatie, werkt niet meer in de Doha-ronde. Dat was in de Uruguay-ronde overigens ook al problematisch omdat landen soms niet alle stukken doorgenomen hadden en achteraf pas door hadden waarvoor ze getekend hadden. De opdracht is nu, ervoor te zorgen dat de WTO besluitvorming voldoet aan de eisen van de 21ste eeuw. Continuïteit van de WTO-onderhandelingen is vereist en de vraag is, of het mogelijk zal zijn, nu het niet lukt een omvattend akkoord ondertekend te krijgen, bepaalde elementen van de Doha-ronde toch tot een akkoord te brengen.
Het landbouwhoofdstuk van de WTO is in feite uitonderhandeld â?? de tariefruimte waar het over gaat is slechts $23 miljard, peanuts op de wereldschaal. Op de andere punten van de agenda liggen nu nog de twistpunten.
Wie is de schuld van het mislukken van 'Doha'? Europa dit keer niet. De EU was klaar om Doha te ondertekenen, maar de VS, met enerzijds China en anderzijds India, lagen dwars. De economische politiek van de VS was het grootste obstakel. Obama wilde volgens zijn verkiezingsprogramma het handelsoverschot ieder jaar verdubbelen. Doha had voor hen slechts een geringe toename betekend. In het Amerikaanse Congres is niemand geïnteresseerd in Doha, liberalisering van markten is (voorlopig) geen gespreksonderwerp daar.
China en India houden beide vast aan het principe dat de Doha-ronde een ontwikkelingsronde is, en dat markttoegang voor hen niet van toepassing is en zij op dat punt geen concessies hoeven te doen. De VS wijst erop dat de â??ontwikkeling-statusâ?? van landen als China en Brazilië intussen toch wel discutabel is als die landen groeicijfers tussen de 10 en 20% realiseren. Ondanks wat Brazilë bijvoorbeeld beweerde, is het juist Europa dat veel voor de ontwikkelingslanden heeft gedaan. De handel voor ontwikkelingslanden is volledig vrijgemaakt â?? dat Europa de arme landen uitknijpt, gaat dan ook niet op â?? , ontwikkelingslanden kunnen zonder heffingen exporteren, en â??Europaâ?? vraagt geen concessies in die landen. Toch is er nog geen baal katoen extra naar Europa gekomen .... Het probleem is ook niet het ontbreken of bestaan van tariefmuren. De ontwikkelingslanden hebben geen faciliteiten om die katoen te bewerken en te vervoeren naar Europa. Het handelsprobleem betreft bewerkte producten, niet de ruwe producten.
Daarnaast is goed bestuur belangrijker dan lagere tarieven. Ontwikkelingslanden hebben zichzelf wat dat betreft in de voet geschoten door de Singapore issues van de agenda te halen â?? zaken als het investeringsklimaat, transparante overheidsaanbestedingen, kartelbestrijding, handelsfaciliteiten.

Het nieuwe landbouwbeleid
Het nieuwe voedselsysteem is 'demand driven' en niet meer 'supply driven', zoals voor de Doha en Uruguay rondes gold. Consumentenbelangen treden ook op de voorgrond. We moeten een grotere wereldbevolking voeden (9 miljard) die ook zijn eetgewoonten verandert. Met de vooruitgang ontstaat een middenklasse die meer vlees op het menu wenst. Voor voedselproductie is echter een eindig areaal aan land beschikbaar, waarbij klimaatverandering ook een beperkende factor kan zijn.
70% van de armsten leeft op het platteland en is van het platteland afhankelijk. Een miljard mensen is ondervoed, nog een miljard leeft van een onvolwaardige voeding. Weinig landen hebben voldoende eigen land en water ter beschikking om zelfvoorzienend te kunnen zijn â?? voedselzelfvoorziening is dan ook voor de meeste landen een illusie. Er is alleen nog grond beschikbaar in Afrika en Zuid Amerika, in de overige gebieden moeten we het hebben van meer opbrengst per oppervlakte grond.
Adequate voedselvoorziening vraagt om méér handel. In ontwikkelingslanden zal prioriteit aan de landbouw gegeven moeten worden â?? dat is ook een taak voor ontwikkelingsorganisaties. Exportbelemmering is desastreus voor de armsten, de boeren en â??smallholdersâ??. Door de prijsdaling die daarmee wordt bewerkstelligd, komen zij verder onder druk te staan. Het politieke probleem in landen die dit middel gebruiken, is dat de machtsbasis van het regiem in de steden ligt, waar duurder voedsel tot onrust leidt. Maar het beleid ondergraaft zichzelf. Een beter alternatief is koopkrachtondersteuning voor stedelijke armen, zodat met normale prijzen de boeren een beter bestaan overhouden.
Vanuit de FAO wordt overigens nagedacht over toch weer subsidies en exportregulerende maatregelen en hoe die voedselzekerheid kunnen bevorderen. Afrika, bijvoorbeeld, moet heel veel investeren om landbouw mogelijk te maken. Liberalisering werkt niet altijd; overheden moeten ook zelf beleid kunnen maken en regelen, en juist voor rurale gebieden en armen is meer regulering nodig.
In dat verband kunnen voor met name smallholders bedrijven als de Rabobank, Unilever en Nestlé een rol spelen met investering hun kennis van cooperaties en techniek.

Bilaterale en regionale akkoorden als uitweg
Het mislukken van de Doha-ronde leidt tot een proliferatie van Regional Trade Agreements (RTAâ??s) die in het gat springen dat het uitblijven van een multilateraal akkoord achterlaat. Maar landbouw kan alleen in een multilaterale context worden geregeld. Het Transpacific Partnership kan overigens wat dat betreft een voorbeeld zijn voor multilateralisering van de handel.
Nederland heeft veel belang bij goede akkoorden in de Agrobusiness, daarin zijn we een machtige wereldspeler. De EU heeft veel bilaterale en regionale verdragen gesloten â?? met Korea, Canada, India, etc. â?? en heeft hiervoor ook meer ambtelijke capaciteit beschikbaar gesteld dan nu nog voor de WTO. Die RTAâ??s zijn wel een â??second bestâ?? optie, maar dit soort vrijhandelsakkoorden zijn het spel van vandaag. Je kunt hier allerlei zaken agenderen die bij de WTO niet kunnen. Nadeel is alleen dat het rommelig en onduidelijk is voor bedrijven, al die verschillende regelingen, en dat de akkoorden niet altijd goed in elkaar zitten. Met name geldt dit voor het MKB â?? grote bedrijven kunnen makkelijker voor voldoende juridische ondersteuning zorgen om met al die regelingen te kunnen werken.
Regulering, nieuwe regels opstellen en handhaven, is het enige wat we de komende jaren kunnen doen. Dat heeft overigens vrij goed gefunctioneerd tijdens de financiële crisis. Verder lijkt harmonisatie van regelgeving een belangrijk alternatief voor vrijhandelsakkoorden te bieden.

Prijsontwikkeling
Hoge energieprijzen hebben geleid tot structureel hogere voedselprijzen, waarmee de dalende trend van de afgelopen 60 jaar is doorbroken. Prijsschokken zullen blijven optreden, vooral in opwaartse richting. Als de hogere prijs naar de producenten gaat, is er niet zo'n probleem, maar dat is niet altijd, vaak niet, het geval. Exportbeperkingen waardoor de binnenlandse prijzen laag blijven, treffen de eigen boeren het hardst door de lagere prijzen.
De invloed van speculatie is hier niet éénduidig vast te stellen. De landbouwmarkt kan niet zonder een termijnmarkt. Markttechnisch gezien wordt de prijsverhoging door speculatie op korte termijn teniet gedaan door prijsdaling omdat er toch een koper moet zijn. Een opdrijvend effect op de langere termijn is derhalve niet waarschijnlijk. Wel leidt speculatie tot grotere prijsfluctuaties.

Hervorming van het GLB en de Amerikaans Farm Bill
Het mislukken van Doha heeft beperkte invloed op de hervorming van het GLB en de Amerikaanse Farm Bill. Het afbouwen van interne subsidies zoals dat in de Doha-ronde wordt onderhandeld, is al verdisconteerd in de voorgestelde hervormingen en de Farm Bill.
Daarnaast moeten zowel de EU als de VS bezuinigingen doorvoeren om het begrotingstekort terug te dringen. Tenslotte is de prijsontwikkeling gunstig op de middellange termijn.
Overigens is de EU weinig ambitieus wat betreft het nieuwe beleid, er wordt weinig aan innovatie gedaan, er is weinig aandacht voor het versterken van de concurrentiekracht, en onevenwichtigheden in de begroting tussen landbouw en andere beleidsgebieden worden niet aangepakt.

Toekomst
De toekomst voor Doha is duister. Het afsluiten met een akkoord werd voorkomen doordat veel landen, vooral ook de ontwikkelingslanden, alleen een totaalpakket wilden tekenen, inclusief akkoorden over industriële goederen â?? voor hen waren akkoorden over landbouw vooral wisselgeld om elders resultaten te kunnen boeken.
Klimaatverandering is een verdere hypotheek op voedselzekerheid, met als duidelijk voorbeeld Sub-Sahara Afrika. Aan de agenda worden nu duurzaamheid, het klimaat en energie toegevoegd; de VS willen daarin mee, maar de ontwikkelingslanden willen eerst het Doha akkoord afronden voordat er een nieuwe agenda komt.
Duurzaamheid als thema past maar beperkt binnen de WTO. De WTO kijkt naar productieprocessen, en niet wat daaraan vooraf gaat, het dierenwelzijn bijvoorbeeld. Eisen ten aanzien van dierenwelzijn kunnen ten nadele van ontwikkelingslanden uitpakken. Nederland spreekt hier vaak met twee tongen: het zegt alles voor ontwikkelingslanden te willen doen, maar ondertekent allerlei regelingen in deze sfeer die nadelig uitpakken voor ontwikkelingslanden.
Een apart punt in dit verband zijn â??private standardsâ??, duurzaamheidscertificaten voor bepaalde producten die door marktpartijen en sociale bewegingen worden afgesproken. Een voorbeeld is de duurzame palmolie uit Maleisië. Maleisië wil die duurzame olie produceren, maar mag daar geen premie op geven. De EU wil een positief signaal afgeven voor dit soort certificaten en zoâ??n premie toch toelaten. Hoewel deze private standards ook wel als een vorm van kolonialisme worden gezien, zijn ze ook een gevolg van consumentenvoorkeur.

Hegemonie
Onder GATT waren er twee blokken en als die elkaar vonden, liepen de onderhandelingen ook. Nu is er geen politieke wil om de impasse te doorbreken. We hebben China, Brazilië als grote spelers, en nu is ook Rusland tot de WTO toegetreden. De onderhandelingen worden alleen maar moeilijker; er is geen hegemonie - alle vorige rondes werden door de VS geïnitieerd. Wie neemt het over? De VS heeft geen internationale aspiraties, ze zijn protectionistisch, afglijdend naar isolationistisch â?? de Democraten en de Tea-party in de VS zijn anti trade, alleen Romney zit op de lijn van handelsakkoorden. Maar in de VS heb je met het Congres te maken, en dat heeft geen interesse. Europa is te verdeeld; China, Rusland of Brazilië bieden geen alternatieven. De komende tien jaar zijn dus geen multilaterale akkoorden mogelijk.
De WTO richt zich op consensus â?? tussen 156 partners, dus die consensus is vaag en niet verplichtend. Kan je nu niet beter Doha ten grave dragen, want dan kun je weer verder? De RTAâ??s zijn slechte alternatieven, maar we hebben even niets anders. Misschien dat uit die bilaterale verdragen iets meer zal voortkomen. In dat verband is het ook goed te beseffen dat Amerika met ons verbonden is, daarmee kunnen we meer doen dan nu gebeurt. Investeer meer in EU-VS relaties, in nieuwe coalities en in RTA's.

Enkele conclusies
1 In een tijd van hoge voedselprijzen is er veel protectionisme. We moeten toch liberalisering blijven bevorderen, wetend ook dat dat niet alleen zaligmakend is. Maar een open handelssysteem voor voedsel is vereist om aan de eisen die de bevolkingsgroei en het klimaat stellen tegemoet te kunnen komen.

2 Doha is dood: het getuigt van realisme om dat te zeggen. Als het overlijdenscertificaat politiek niet afgegeven kan worden, laten we dan kijken of er in de WTO niet bepaalde deelregelingen zijn te treffen.

3 Regionale overeenkomsten zijn second best, maar als je die ook afwijst, heb je helemaal geen liberalisering meer.

4 Belangrijk is het bevorderen van een uniformering van handelspolitiek zodat die de steeds belangrijker wordende Zuid-Zuid handel niet in de weg staat.

5 Voedselproductie voor urbane gebieden vindt in toenemende plaats in de directe omgeving â?? dat plaatst liberalisering ook in context. Landbouw blijft de voornaamste bron van inkomsten in de armste landen, en dit moet bevorderd worden door ontwikkelingsorganisaties.

            
foodFIRST for thought

Opinions and verbatim reports of the foodFIRST activities

Vijverbergsession 2 December: A policy paradigm for rural development cooperation in Africa
22-12-2015 | Hans Groen

Vijverbergsession 21 October 2015: Private sector-led greening of agriculture in Africa
15-12-2015 | Hans Groen

Vijverbergsession 3 December 2014, Van smallholders tot ondernemers
19-01-2015 | Marijke van Hooijdonk

Vijverbergsession 10 September 2014: Family Farming and Financial Services
01-12-2014 | Marieke De Sonnaville

Vijverbergsessie 5 maart 2014: De watervoetafdruk van agrarische producten
11-09-2014 | Hans Groen

Vijverbergsessie 7 mei 2014, Het Dutch Good Growth Fund
11-09-2014 | Hans Groen

Vijverbergsession 2 juli 2014: De rol van regionale markten voor voedselzekerheid in Afrika
12-08-2014 | Marieke De Sonnaville

Vijverbergsession 2 april 2014: The oceans as a food source; towards sustainable governance
15-05-2014 | Hans Groen

Vijverbergsessie 16 oktober 2013: De nexus tussen water, energie en voedselzekerheid
26-03-2014 | Hans Groen

Stadslandbouw: bonestaken tussen de flats of voetballende kinderen?*
11-03-2014 | Hans Groen

Vijverbergsessie 11 december 2013: Boerengezinsbedrijven en de onderzoeksagenda voedselzekerheid
10-03-2014 | FoodFIRST Editors

Vijverbergsessie 15 januari 2014 Voedselverspilling in de keten
13-02-2014 | Hans Groen

Vijverbergsessie 6 november 2013: Governance van oceanen als mondiale publieke goederen -- De pelagische visserij als casus
13-02-2014 | FoodFIRST Editors

Vijverbergsessie 25 september 2013: Food security and nutrition security
17-12-2013 | Hans Groen

Vijverbergsessie 22 mei 2013: Water en voedselzekerheid
06-08-2013 | Hans Groen

Vijverbergsessie 20 maart 2013: Coöperaties en Landbouwontwikkeling
17-06-2013 | Hans Groen

Vijverbergsessie 17 april 2013: Cultuur, Religie en Voedsel
14-06-2013 | Hans Groen

Vijverbergsessie: Voedselzekerheid; wat werkt?
03-04-2013 | Karlijn Muiderman

Vijverbergsessie: De Lessen van Venlo
26-03-2013 | Femmy Bakker-de Jong

Urban Agriculture
16-10-2012 | Karlijn Muiderman

The Business of Food and Nutrition Security
16-10-2012 | Karlijn Muiderman

FoodFirst in Practice
27-09-2012 | Wim Peeters

19 June 2012: Investing in Food Security & Food Markets in Africa
21-08-2012 | Hans Groen

29 May 2012: Breaking the hunger cycle in Africa
21-08-2012 | Hans Groen

8 May 2012: Food and Sustainability: Please, enjoy your steak
14-05-2012 | Hans Groen

24 April 2012: Cooperatives and Development
14-05-2012 | Hans Groen

15 March 2012: VoedselZaken over grenzen heen
23-03-2012 | Hans Groen

Landbouw en handelsliberalisering, GLB en WTO Vijverbergsessie 16 januari 2012
26-01-2012 | Hans Groen

Food and Geopolitics, Vijverberg session 21 november 2011
26-01-2012 | Hans Groen

Pastoralism, Vijverberg session 9 June 2011
12-12-2011 | Hans Groen

Workshop Pastoralism, Ministry EL&I 29 September 2011
06-10-2011 | Hans Groen

Voedsel brengt geopolitiek terug in platte wereld
05-10-2011 | Cor van Beuningen